Rola barier naturalnych jako granic miejscowości oraz zmiany tych granic pomiędzy drugim zdjęciem wojskowym Galicji (1861–1864) a współczesnością. Studium przypadku dla dawnego powiatu bieckiego.
DOI:
https://doi.org/10.24917/20845456.22.4Słowa kluczowe:
granice miejscowości, sieć drenażu, działy wodneAbstrakt
W artykule podjęto temat relacji między naturalnymi barierami terenowymi, takimi jak sieć drenażu powierzchniowego (cieki) i działy wodne, a granicami miejscowości. Analizę tę autorzy przeprowadzili w granicach dawnego, staropolskiego powiatu bieckiego, który w swoich maksymalnych granicach rozciągał się na powierzchni 2340 km2. Do obliczeń wykorzystano mapę w skali 1:28800 z lat 1861–1864, która powstała na podstawie 10-krotnie pomniejszonych map katastralnych wykonanych w skali 1:2880 dekadę wcześniej. Granice współczesnych miejscowości pozyskano z portalu Otwarte Dane (dane.gov.pl). Cieki i przebieg działów wodnych (granic zlewni) wzięto z Mapy Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1:10000 (2024). W pierwszym etapie badań sprawdzono, że historyczne granice pokrywają się z obecnymi w 87%. Dalsze analizy wykazały, że oba typy barier naturalnych odgrywały dużą rolę jako granice miejscowości w połowie XIX wieku, jednak wpływ działów wodnych był wyraźniejszy. Cieki stanowiły bowiem około 1/5 wszystkich granic wsi, i były to głównie cieki inicjalne pierwszego rzędu, w których bardziej wklęsła forma doliny niż prowadzenie wody miało znaczenie. Ważnym wnioskiem z pracy było też wykazanie, że w części beskidzkiej dawnego powiatu bieckiego udział granic przebiegających po wododziałach był dwukrotnie wyższy niż w części pogórskiej.
Bibliografia
Affek, A. (2012). Kalibracja map historycznych z zastosowaniem GIS. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 16, s. 48–62.
APwP – Archiwum Państwowe w Przemyślu. Zespół Archiwum Geodezyjne, sygn. 56/126/0/592/1, Abschrift der vorläufigen Grenzbeschreibung von Dorfe Krempna. (dostęp maj 2023)
Arcanum Maps – The Historical Map Portal, https://maps.arcanum.com/en/ – dawniej www.mapire.eu (dostęp: listopad 2018)
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD 2023), Archiwum Skarbu Koronnego I, t. 1, t. 2., t. 68, t. 107, t. 129. (dostęp maj 2023)
Atlas historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 1, (2008). Mapy, Warszawa. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.rcin.org.pl (dostęp: kwiecień 2024).
Bereś, R. (2013). Nowa Wieś, Trzebownisko 2013.
Biały, S., Bryndal, T., Fidelus‑Orzechowska, J., Kroczak, R. (2020). Comparison of traditional geomorphological mapping with a high‑resolution
DEM analysis on the example of research on unsealed roads in the Polish Carpathians. In: Constructive geography and cartography: state, problems, perspectives. International scientific and practical online conference materials (Ukraine, L’viv, 1–3 October 2020). L’viv:
Ministry of Education and Science of Ukraine, Ivan Franko National University of L’viv, Department of Constructive Geography and Cartography, s. 264–268.
Bucała, A. (2012). Współczesne zmiany środowiska przyrodniczego dolin potoków Jaszcze i Jamne w Gorcach (Vol. 231). IGiPZ PAN.
CPHAU – Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie. (2023a). fond, 19, opis 4, sprawa 233, (dostęp maj 2023)
CPHAU – Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie. (2023b). fond, 19, opis 2, sprawa 346, (dostęp maj 2023)
Czajkowski, J. (1992). Dzieje osadnictwa historycznego na Podkarpaciu i jego odzwierciedlenie w grupach etnicznych, w: Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, Sanok.
Gancarski, J. (1994). Pogranicze kultury trzcinieckiej i Otomani‑Füzesabony – grupa jasielska, w: Problemy kultury trzcinieckiej, (red.) P. Mitura, Rzeszów, s. 75–104.
Gancarski, J. (2006). Trzcinica – Karpacka Troja, Krosno.
Gaul, J. (2003). Polonika w Austriackim Archiwum Państwowym in Österreichischen Staatsarchiv 1772–1918, Warszawa.
Gawron, M. (2009). Karty z dziejów kulturowych wsi Zalasowa, Gdańsk.
Joannis Długosz senioris canonici cracoviensis liber beneficiorum dioecesis cracoviensis, t. 3, oprac. A. Przezdziecki, Kraków 1864.
Kaim, D., Szwagrzyk, M., Dobosz, M., Troll, M., Ostafin, K. (2021). Mid-19th‑century building structure locations in Galicia and Austrian Silesia under the Habsburg Monarchy, Earth System Science Data, 13, 1693–1709, DOI:https://doi.org/10.5194/essd-13-1693-2021
Kaim, D., Szwagrzyk, M., Ostafin, K. (2020). Mid-19th century road network dataset for Galicia and Austrian Silesia, Habsburg Empire, Data in Brief, 28, 104854, 1–5 DOI:https://doi.org/10.1016/j.dib.2019.104854.
KDKK – Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława, t. 1, wyd. i przypisami objaśnił F. Piekosiński, Kraków 1874, t. 2. Kraków 1883. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.polona.pl (dostęp maj 2023)
Kiersnowski, R. (1960). Znaki graniczne w Polsce średniowiecznej, Archeologia Polski, 5 (2), s. 257–289.
Konias, A. (2000) Kartografia topograficzna Śląska Cieszyńskiego i zaboru austriackiego: od II połowy XVIII wieku do początku XX wieku, Katowice.
Kroczak, R. (2012). Ślady i przebieg dawnej sieci komunikacyjnej na progu Pogórza Karpackiego. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, (18), s. 103–115.
Laberschek, J., Leszczyńska, Z., Sikora, F., Wiśniewski, J., Chmielewski, S., Górska‑Gołaska, K., Gąsiorowski, A. i in. (1993). Słownik historyczno‑geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, 1 (4), Wrocław 1986.
Leszczycki, S. (1935). Zarys antropogeniczny Łemkowszczyzny, „Wierchy”, 13, s. 62–88.
Łaguna, S. (1875). O prawie granicznym polskiem, Warszawa.
Łaszewski, R. (1988). Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku, Toruń.
Matusiak, S. (1912). Grąd, grunt, grzęda, granica, „Poradnik Językowy”, 7, s. 97–104.
Mączak, A. (1981). (red.), Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku (hasło: rzeki), t. 2, Warszawa.
MPHP10 – Mapa Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1:10 000, Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, Warszawa – https://dane.gov.pl/pl/dataset/2167,mapa‑podzialu‑hydrograficznego‑polski‑w‑skali-110 (dostęp styczeń 2024)
Nalepa, J. (1996). Granice Polski najdawniejszej. Prolegomena, „Rozprawy Wydziału Historyczno‑Filozoficznego PSU”, 83, s. 9–122.
Nowak, D. (2024). Austriackie katastry gruntowe na terenie Galicji. Metryka Józefińska (1785–1789), Metryka Franciszkańska (1819–1820) i Stały Kataster Galicyjski (1844–1854). Studium źródłoznawcze, wyd. IV, Krosno, s. 23–106.
Olszar, M., Borzuchowski J. (2013). Adaptacja i dostosowanie zasobu Bazy Danych Obiektów Topograficznych na potrzeby wykonania Mapy Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1: 10000, „Roczniki Geomatyki”, 11(3), 60, s. 71–77.
Ostafin, K., Kaim, D. (2021). Geoportal historyczny Galicji i Śląska Austriackiego dla lat 1857–1910. „Roczniki Geomatyki‑Annals of Geomatics”, 19(1 (92)), 7–16.
Ostafin, K., Kaim, D., Siwek, T., Miklar, A. (2020a) Historical dataset of administrative units with social‑economic attributes for Austrian Silesia 1837–1910. Scientific Data 7, 208, 1–14. DOI:https://doi.org/10.1038/s41597-020-0546-z
Ostafin, K., Kaim, D., Troll, M., Maciejowski, W., (2020b) The authorship of the Second MilitarySurvey of Galicia and Austrian Silesia at the scale 1:28,800 and the consistency of sheet content based on selected examples. “Polish Cartographical Review”, 52(4), s. 143 DOI: https://doi.org/10.2478/pcr-2020-0012
Otwarte Dane – https://dane.gov.pl/pl/dataset/726,panstwowy‑rejestr‑granic‑i‑powierzchni‑jednostek‑podziaow‑terytorialnych‑kraju/resource/29515/table,
(dostęp maj 2023)
Podgórska, M. (2002). Granica nieruchomości a zmiana biegu rzeki granicznej w świetle Statutów Kazimierza Wielkiego, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 7, 2002, s. 73–79.
SHGWKwŚ – Materiały Pracowni Słownika Historyczno–Geograficznego Województwa Krakowskiego w Średniowieczu. Hasło: Biecz – ziemia i powiat. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.slownik.ihpan.edu.pl (dostęp maj 2023)
Sobczyński, M. (2018). Granice polityczne w krajobrazie – krajobraz pogranicza, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, 30, 7, s. 25–70.
Solarz, M. W., Kroczak R. (2016). Hydronimy Pasma Brzanki na Pogórzu Ciężkowickim, „Onomastica”, 60, 333–359.
Solarz, M.W., Raczyńska‑Kruk M. (2023). Głuchoniemcy, Taubdeutsche, Walddeutsche – przyczynek do biografii pojęcia, „Prace i Studia Geograficzne”, 4, s. 113–127.
Solon, J., Borzyszkowski, J., Bidłasik, M., Richling, A., Badora, K., Balon, J., Ziaja, W., i in. (2018). Physico‑geographical mesoregions of Poland: Verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, „Geographia Polonica”, 91(2), 2018, s. 143–170.
Ślawska, G. (1997). Związki z Bieczem Królowej Jadwigi, Biecz 1997, s. 72
Tomkowicz, W. (1900). Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, Kraków 1900.
Wolski, J. (2000). Austriacki kataster podatku gruntowego na ziemiach polskich oraz jego wykorzystanie w pracach urządzeniowych i badaniach naukowych, „Polski Przegląd Kartograficzny”, 32 (3), s. 199–212.
Wolski, J. (2016). Bojkowszczyzna Zachodnia‑wczoraj, dziś i jutro, Warszawa.
Wyrozumska, B. (1971). Lustracja dróg województwa krakowskiego w roku 1570, PAN‑oddział Kraków. Materiały Komisji Nauk Historycznych, (21).
ZDKiDK – Zbiór dokumentów katedry i diecezji krakowskiej. Część 1, 1063–1415, w: Materiały do dziejów kościoła w Polsce, wyd. S. Kuraś, Lublin 1965.
ZNiO – Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu:. Sygn. 5726/III, Akta urzędu radzieckiego i wójtowskiego w Żmigrodzie z lat 1784–1808, s. 32–34. (dostęp maj 2023).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Geographica
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Złożenie artykułu do druku oznacza wyrażenie zgody na bezpłatne (tj. bez honorariów autorskich) przeniesienie autorskich praw majątkowych na Wydawcę i zezwolenie na wydanie pracy w postaci drukowanej w dowolnej liczbie egzemplarzy oraz zamieszczenie jej w postaci otwartego dostępu na stronie internetowej czasopisma, w bibliotekach cyfrowych oraz innych cyfrowych platformach wydawniczych, z którymi Wydawca zawarł lub zawrze stosowne porozumienie o udostępnianiu. W przypadku artykułów wieloautorskich przyjmuje się, że autor zgłaszający pracę („correspondingauthor”) ma pełnomocnictwo do reprezentowania pozostałych współautorów w tym zakresie. Autorzy są proszeni o podpisanie stosownego oświadczenia w tej sprawie.
