The role of natural barriers in delineating village borders and their changes between the Second Military Survey of Galicia (1861–1864) and the present day. A case study for the former Biecz district.
DOI:
https://doi.org/10.24917/20845456.22.4Keywords:
village boundaries, streams and rivers, catchment bordersAbstract
The article describes a relation between natural barriers (rivers network and catchment boundaries) and the historical demarcation of village borders. The research was conducted within the borders of Biecz County, which covered 2340 km2. Historical maps of village boundaries from the mid-19th century were used for the analysis. A map at a scale of 1:28800 from 1861–1864 was used for the calculations. This map was based on 10 times reduced sections of cadastral maps made at a scale of 1:2880, a decade earlier. The contemporary village boundaries were obtained from Otwarte Dane [Open Data] webpage (2024). The Hydrological Map of Poland at a scale of 1:10000 was used to obtain the river network and the network of catchment boundaries. An analysis in the first stage checked how many historical boundaries overlap with today’s functioning boundaries, once at 87%. This result shows that both border types played a significant role, however, the influence of catchment boundaries was more important. Rivers and streams accounted for up to 1/5 of all village boundaries, with the most common boundary lines being small tributaries. In a 250 meters buffer of former village boundaries half of all the ridges were located. In the Beskids’ part in relation to the Foothills’ part, the share of borders following catchment boundaries was about twice as high.
References
Affek, A. (2012). Kalibracja map historycznych z zastosowaniem GIS. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 16, s. 48–62.
APwP – Archiwum Państwowe w Przemyślu. Zespół Archiwum Geodezyjne, sygn. 56/126/0/592/1, Abschrift der vorläufigen Grenzbeschreibung von Dorfe Krempna. (dostęp maj 2023)
Arcanum Maps – The Historical Map Portal, https://maps.arcanum.com/en/ – dawniej www.mapire.eu (dostęp: listopad 2018)
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD 2023), Archiwum Skarbu Koronnego I, t. 1, t. 2., t. 68, t. 107, t. 129. (dostęp maj 2023)
Atlas historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 1, (2008). Mapy, Warszawa. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.rcin.org.pl (dostęp: kwiecień 2024).
Bereś, R. (2013). Nowa Wieś, Trzebownisko 2013.
Biały, S., Bryndal, T., Fidelus‑Orzechowska, J., Kroczak, R. (2020). Comparison of traditional geomorphological mapping with a high‑resolution
DEM analysis on the example of research on unsealed roads in the Polish Carpathians. In: Constructive geography and cartography: state, problems, perspectives. International scientific and practical online conference materials (Ukraine, L’viv, 1–3 October 2020). L’viv:
Ministry of Education and Science of Ukraine, Ivan Franko National University of L’viv, Department of Constructive Geography and Cartography, s. 264–268.
Bucała, A. (2012). Współczesne zmiany środowiska przyrodniczego dolin potoków Jaszcze i Jamne w Gorcach (Vol. 231). IGiPZ PAN.
CPHAU – Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie. (2023a). fond, 19, opis 4, sprawa 233, (dostęp maj 2023)
CPHAU – Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie. (2023b). fond, 19, opis 2, sprawa 346, (dostęp maj 2023)
Czajkowski, J. (1992). Dzieje osadnictwa historycznego na Podkarpaciu i jego odzwierciedlenie w grupach etnicznych, w: Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, Sanok.
Gancarski, J. (1994). Pogranicze kultury trzcinieckiej i Otomani‑Füzesabony – grupa jasielska, w: Problemy kultury trzcinieckiej, (red.) P. Mitura, Rzeszów, s. 75–104.
Gancarski, J. (2006). Trzcinica – Karpacka Troja, Krosno.
Gaul, J. (2003). Polonika w Austriackim Archiwum Państwowym in Österreichischen Staatsarchiv 1772–1918, Warszawa.
Gawron, M. (2009). Karty z dziejów kulturowych wsi Zalasowa, Gdańsk.
Joannis Długosz senioris canonici cracoviensis liber beneficiorum dioecesis cracoviensis, t. 3, oprac. A. Przezdziecki, Kraków 1864.
Kaim, D., Szwagrzyk, M., Dobosz, M., Troll, M., Ostafin, K. (2021). Mid-19th‑century building structure locations in Galicia and Austrian Silesia under the Habsburg Monarchy, Earth System Science Data, 13, 1693–1709, DOI:https://doi.org/10.5194/essd-13-1693-2021
Kaim, D., Szwagrzyk, M., Ostafin, K. (2020). Mid-19th century road network dataset for Galicia and Austrian Silesia, Habsburg Empire, Data in Brief, 28, 104854, 1–5 DOI:https://doi.org/10.1016/j.dib.2019.104854.
KDKK – Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława, t. 1, wyd. i przypisami objaśnił F. Piekosiński, Kraków 1874, t. 2. Kraków 1883. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.polona.pl (dostęp maj 2023)
Kiersnowski, R. (1960). Znaki graniczne w Polsce średniowiecznej, Archeologia Polski, 5 (2), s. 257–289.
Konias, A. (2000) Kartografia topograficzna Śląska Cieszyńskiego i zaboru austriackiego: od II połowy XVIII wieku do początku XX wieku, Katowice.
Kroczak, R. (2012). Ślady i przebieg dawnej sieci komunikacyjnej na progu Pogórza Karpackiego. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, (18), s. 103–115.
Laberschek, J., Leszczyńska, Z., Sikora, F., Wiśniewski, J., Chmielewski, S., Górska‑Gołaska, K., Gąsiorowski, A. i in. (1993). Słownik historyczno‑geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, 1 (4), Wrocław 1986.
Leszczycki, S. (1935). Zarys antropogeniczny Łemkowszczyzny, „Wierchy”, 13, s. 62–88.
Łaguna, S. (1875). O prawie granicznym polskiem, Warszawa.
Łaszewski, R. (1988). Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku, Toruń.
Matusiak, S. (1912). Grąd, grunt, grzęda, granica, „Poradnik Językowy”, 7, s. 97–104.
Mączak, A. (1981). (red.), Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku (hasło: rzeki), t. 2, Warszawa.
MPHP10 – Mapa Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1:10 000, Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, Warszawa – https://dane.gov.pl/pl/dataset/2167,mapa‑podzialu‑hydrograficznego‑polski‑w‑skali-110 (dostęp styczeń 2024)
Nalepa, J. (1996). Granice Polski najdawniejszej. Prolegomena, „Rozprawy Wydziału Historyczno‑Filozoficznego PSU”, 83, s. 9–122.
Nowak, D. (2024). Austriackie katastry gruntowe na terenie Galicji. Metryka Józefińska (1785–1789), Metryka Franciszkańska (1819–1820) i Stały Kataster Galicyjski (1844–1854). Studium źródłoznawcze, wyd. IV, Krosno, s. 23–106.
Olszar, M., Borzuchowski J. (2013). Adaptacja i dostosowanie zasobu Bazy Danych Obiektów Topograficznych na potrzeby wykonania Mapy Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1: 10000, „Roczniki Geomatyki”, 11(3), 60, s. 71–77.
Ostafin, K., Kaim, D. (2021). Geoportal historyczny Galicji i Śląska Austriackiego dla lat 1857–1910. „Roczniki Geomatyki‑Annals of Geomatics”, 19(1 (92)), 7–16.
Ostafin, K., Kaim, D., Siwek, T., Miklar, A. (2020a) Historical dataset of administrative units with social‑economic attributes for Austrian Silesia 1837–1910. Scientific Data 7, 208, 1–14. DOI:https://doi.org/10.1038/s41597-020-0546-z
Ostafin, K., Kaim, D., Troll, M., Maciejowski, W., (2020b) The authorship of the Second MilitarySurvey of Galicia and Austrian Silesia at the scale 1:28,800 and the consistency of sheet content based on selected examples. “Polish Cartographical Review”, 52(4), s. 143 DOI: https://doi.org/10.2478/pcr-2020-0012
Otwarte Dane – https://dane.gov.pl/pl/dataset/726,panstwowy‑rejestr‑granic‑i‑powierzchni‑jednostek‑podziaow‑terytorialnych‑kraju/resource/29515/table,
(dostęp maj 2023)
Podgórska, M. (2002). Granica nieruchomości a zmiana biegu rzeki granicznej w świetle Statutów Kazimierza Wielkiego, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 7, 2002, s. 73–79.
SHGWKwŚ – Materiały Pracowni Słownika Historyczno–Geograficznego Województwa Krakowskiego w Średniowieczu. Hasło: Biecz – ziemia i powiat. Edycja elektroniczna, dostępna na stronie www.slownik.ihpan.edu.pl (dostęp maj 2023)
Sobczyński, M. (2018). Granice polityczne w krajobrazie – krajobraz pogranicza, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, 30, 7, s. 25–70.
Solarz, M. W., Kroczak R. (2016). Hydronimy Pasma Brzanki na Pogórzu Ciężkowickim, „Onomastica”, 60, 333–359.
Solarz, M.W., Raczyńska‑Kruk M. (2023). Głuchoniemcy, Taubdeutsche, Walddeutsche – przyczynek do biografii pojęcia, „Prace i Studia Geograficzne”, 4, s. 113–127.
Solon, J., Borzyszkowski, J., Bidłasik, M., Richling, A., Badora, K., Balon, J., Ziaja, W., i in. (2018). Physico‑geographical mesoregions of Poland: Verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, „Geographia Polonica”, 91(2), 2018, s. 143–170.
Ślawska, G. (1997). Związki z Bieczem Królowej Jadwigi, Biecz 1997, s. 72
Tomkowicz, W. (1900). Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, Kraków 1900.
Wolski, J. (2000). Austriacki kataster podatku gruntowego na ziemiach polskich oraz jego wykorzystanie w pracach urządzeniowych i badaniach naukowych, „Polski Przegląd Kartograficzny”, 32 (3), s. 199–212.
Wolski, J. (2016). Bojkowszczyzna Zachodnia‑wczoraj, dziś i jutro, Warszawa.
Wyrozumska, B. (1971). Lustracja dróg województwa krakowskiego w roku 1570, PAN‑oddział Kraków. Materiały Komisji Nauk Historycznych, (21).
ZDKiDK – Zbiór dokumentów katedry i diecezji krakowskiej. Część 1, 1063–1415, w: Materiały do dziejów kościoła w Polsce, wyd. S. Kuraś, Lublin 1965.
ZNiO – Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu:. Sygn. 5726/III, Akta urzędu radzieckiego i wójtowskiego w Żmigrodzie z lat 1784–1808, s. 32–34. (dostęp maj 2023).
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Geographica
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
The submission of a paper to be published is synonymous with an agreement to transfer the copyright free of charge from the author to the publisher. The author also agrees to permit the publisher to publish the paper in printed form, open access online form, digital library form and other digital platforms with which the publisher has or will have a publishing agreement. Furthermore, the author agrees to not limit the number of copies that may be printed or issued by the publisher. In the case of co-authored papers, it is assumed that the corresponding author is authorized to represent the remaining co-authors in this respect. Authors are requested to sign a copyright declaration.
